หมากรุกจีน หรือเซี่ยงฉี ใช้กระดาน 9×10 ฝ่ายแดงเดินก่อน ผลัดกันเดินฝ่ายละหนึ่งตัวไปยังจุดตัด หากปลายทางมีหมากคู่แข่งก็กินตัวนั้น ห้ามเดินแล้วทำให้ขุนตัวเองถูกโจมตี เป้าหมายไม่ใช่กินหมากให้หมด แต่ทำให้คู่แข่งรักษาขุนไว้ไม่ได้ คู่มือนี้เรียงตั้งแต่จัดกระดานจนถึงรุกจน อับจน และการตัดสินตำแหน่งซ้ำ
กระดาน แม่น้ำ และเขตวัง
กระดานมีเส้นตั้งเก้าเส้น เส้นนอนสิบเส้น รวม 90 จุดตัด วางหมากบนจุดตัด ไม่ใช่กลางช่อง พื้นที่ว่างตรงกลางคือแม่น้ำ ช้างห้ามข้าม ส่วนเบี้ยจะเดินด้านข้างเพิ่มได้เมื่อข้ามแล้ว หมากชนิดอื่นยังต้องทำตามข้อจำกัดของตน
กลางแนวหลังของแต่ละฝ่ายมีเขตวัง 3×3 จุดตัด ทำเครื่องหมายด้วยเส้นทแยง ขุนและองครักษ์ห้ามออกจากวังของตน
ตั้งหมากอย่างไร
เมื่อฝ่ายแดงอยู่ด้านล่าง ฝ่ายดำอยู่ด้านบน แนวหลังของทั้งสองฝ่ายเรียงจากซ้ายไปขวาเป็น รถ ม้า ช้าง องครักษ์ ขุน องครักษ์ ช้าง ม้า รถ ปืนอยู่ห่างแนวหลังไปข้างหน้าสองแถว บนแนวตั้งที่สองจากขอบแต่ละด้าน เบี้ยห้าตัวอยู่แถวถัดจากปืนไปด้านหน้า เว้นแนวตั้งระหว่างกันหนึ่งแนว
แดงเดินก่อน ไม่มีการทอยลูกเต๋าหรือเดินสองตัวในตาเดียว เมื่อเดินครบแล้วเปลี่ยนตา เว้นแต่เกมจบด้วยรุกจน อับจน ยอมแพ้ หรือเสมอ
ตาที่ถูกกติกาต้องผ่านสี่ข้อ
- ทิศ ระยะ และพื้นที่ตรงตามวิธีเดินของหมากนั้น
- เส้นทางไม่กระโดดข้ามตัวกีดขวางในกรณีที่กติกาไม่อนุญาต
- ปลายทางไม่มีหมากฝ่ายเดียวกัน หากมีหมากคู่แข่งต้องกินด้วยวิธีที่ถูกต้อง
- หลังเดิน ขุนตัวเองไม่ถูกโจมตี และขุนทั้งสองไม่เผชิญหน้ากันบนแนวตั้งที่ไม่มีตัวคั่น
เดินถึงในเชิงรูปทรงไม่ได้แปลว่าถูกกติกาเสมอ รถเดินข้างได้ แต่ห้ามย้ายถ้าทำให้ขุนถูกเปิดโจมตี ม้ามีจุดปลายทางว่างก็ยังไปไม่ได้ถ้าขาม้าถูกขัด
ขุน: 帥 และ 將
ขุนเดินแนวตั้งหรือแนวนอนครั้งละหนึ่งจุดตัด อยู่ในวังของตนเสมอ ไม่เดินทแยง และห้ามเข้าไปยังจุดที่ถูกโจมตี ขุนทั้งสองห้ามอยู่บนแนวตั้งเดียวกันโดยไม่มีหมากคั่น ตัวที่กั้นระหว่างขุนจึงย้ายออกไม่ได้หากทำให้แนวโล่ง
องครักษ์: 仕 และ 士
องครักษ์เดินทแยงครั้งละหนึ่งจุดตัด อยู่บนห้าจุดที่เข้าถึงได้ในวัง ไม่เดินตรงหรือออกนอกวัง มักใช้ปิดแนวรถและปืน คุ้มกันขุน และควบคุมจุดสำคัญในวัง
ช้าง: 相 และ 象
ช้างเดินทแยงสองช่องพอดี จุดกึ่งกลางทางเรียกว่าตาช้าง หากมีหมากฝ่ายใดอยู่ตรงนั้นจะเดินผ่านไม่ได้ ช้างห้ามข้ามแม่น้ำ การกินใช้วิธีเดียวกับการเดิน ต้องตรวจตาช้าง เขตครึ่งกระดาน และความปลอดภัยขุนทุกครั้ง
ม้า: 馬
ม้าเดินตรงหนึ่งก้าวแล้วทแยงออกอีกหนึ่งก้าวเป็นรูปตัว L ต่างจากม้าหมากรุกสากลตรงที่กระโดดข้ามตัวที่อยู่ติดจุดต้นทางไม่ได้ จุดติดกันในทิศตรงก้าวแรกเรียกว่าขาม้า หากจะไปยังสองจุดด้านบน ต้องตรวจขาม้าด้านบน หากไปสองจุดทางขวา ต้องตรวจด้านขวา
อย่าดูแค่ปลายทาง ตรวจว่าขาม้าว่าง ปลายทางอยู่บนกระดานและไม่มีหมากตัวเอง แล้วตรวจว่าม้าออกจากจุดเดิมจะเปิดขุนหรือไม่
รถ: 車 และ 俥
รถเดินตามแนวตั้งหรือแนวนอนได้ไม่จำกัดระยะ แต่ข้ามหมากไม่ได้ เมื่อเจอตัวแรก หากเป็นฝ่ายเดียวกันต้องหยุดก่อนถึง หากเป็นคู่แข่งกินได้แต่เดินทะลุไม่ได้ ก่อนย้ายรถให้ตรวจด้วยว่ารถกำลังบังแนวปืน แนวรถ หรือแนวขุนเผชิญหน้ากันอยู่หรือไม่
ปืน: 炮 และ 砲
เมื่อไม่กิน ปืนเดินเหมือนรถตามแนวตั้งหรือแนวนอนโดยข้ามหมากไม่ได้ เมื่อกินต้องมีหมากคั่นหนึ่งตัวพอดีระหว่างปืนกับเป้าหมาย ปืนข้ามตัวคั่นไปกินตัวคู่แข่งตัวแรกที่พบหลังตัวคั่น
ตัวคั่นเป็นแดงหรือดำก็ได้ ไม่มีตัวคั่นกินไม่ได้ มีสองตัวขึ้นไปก็กินไม่ได้ ตัวคั่นไม่ถูกกิน เป้าหมายที่อยู่ถัดไปต่างหากที่ถูกกิน
เบี้ย: 兵 และ 卒
ก่อนข้ามแม่น้ำ เบี้ยเดินหน้าครั้งละหนึ่งจุดตัด หลังข้ามเดินหน้า ซ้าย หรือขวาได้ครั้งละหนึ่งจุดตัด ห้ามถอยหลังและห้ามทแยงตลอดเกม เบี้ยกินแบบเดียวกับที่เดิน ไม่กินทแยงเหมือนหมากรุกสากล การข้ามแม่น้ำเพิ่มทิศทาง ไม่ได้เพิ่มระยะ
รุก แก้รุก และรุกจน
ถ้าหลังคู่แข่งเดิน ขุนของคุณอาจถูกกินในตาถัดไป แปลว่าถูกรุก คุณต้องแก้ทันที จะไปกินหมากที่อื่นหรือทำแผนเดิมต่อไม่ได้ วิธีแก้หลักมีสี่แบบ
- หนี: ย้ายขุนไปจุดที่ถูกกติกาและไม่ถูกโจมตี
- กิน: กินตัวที่กำลังรุก
- กั้น: วางหมากบนแนวโจมตี โดยต้องตรวจจำนวนตัวคั่นใหม่หากเป็นปืน
- ตัดการโจมตี: ย้ายตัวคั่นปืนออก หรือวางหมากขัดขาม้าที่กำลังรุก
หลังแก้ หากขุนยังถูกหมากใดโจมตี ตานั้นยังผิดกติกา เมื่อไม่มีวิธีแก้รุกที่ถูกต้องเลย ถือว่ารุกจนและจบเกมทันที
อับจนก็แพ้ ไม่ใช่เสมอ
เมื่อถึงตาแล้วไม่มีตาเดินที่ถูกกติกาเลย ฝ่ายนั้นแพ้แม้ขุนไม่ได้ถูกรุก นี่ต่างจากหมากรุกสากลที่อับจนเป็นผลเสมอ
ตำแหน่งซ้ำ รุกซ้ำ ไล่กินซ้ำ และเสมอ
เว็บไซต์ตัดสินวงรอบอัตโนมัติตามเกณฑ์เอเชียที่นำมาใช้ ไม่ใช้หมวดขู่รุกจนและการรอคำตัดสินแยกแบบกติกาการแข่งขันจีน เมื่อทั้งตำแหน่งและฝ่ายที่ถึงตาเหมือนเดิมเป็นครั้งที่สาม จะตรวจตาเดินในวงรอบนั้น การรุก และการไล่กินหมากที่ไม่มีตัวคุ้มกันโดยไม่ใช่การไล่แลกหมากชนิดเดียวกัน นับเป็นตาบุก ส่วนตาอื่นนับเป็นตาที่ไม่บุก
หากมีเพียงฝ่ายเดียวที่บุกทุกตาในวงรอบ ฝ่ายนั้นแพ้ ทั้งรุกซ้ำและไล่กินซ้ำใช้เกณฑ์นี้ หากไม่เข้ากรณีแพ้ฝ่ายเดียว เช่น ทั้งสองฝ่ายบุกทุกตาหรือทั้งสองฝ่ายมีตาที่ไม่บุก จะเสมอ ครบ 60 รอบเต็มโดยไม่มีการกินหมากก็เสมออัตโนมัติ และเมื่อทั้งสองฝ่ายไม่มีรถ ม้า ปืน หรือเบี้ยเหลือก็เสมอ
ในห้องออนไลน์ ขอเสมอได้และจบเมื่ออีกฝ่ายยอมรับ การยอมแพ้ทำให้อีกฝ่ายชนะ รายละเอียดการแลกมูลค่าและตัวอย่างคำตัดสินการแข่งขันไม่ได้แจกแจงทั้งหมดที่นี่ ผลบนกระดานใช้ระบบตัดสินอัตโนมัติของเว็บไซต์
ตาผิดกติกาที่พบบ่อย
- เดินม้าทั้งที่ขาม้ามีตัวขวาง
- เดินช้างผ่านตาช้างที่มีตัวอยู่ หรือข้ามแม่น้ำ
- ใช้ปืนกินโดยไม่มีตัวคั่นหนึ่งตัวพอดี หรือกินเลยตัวแรกหลังตัวคั่น
- นำขุนหรือองครักษ์ออกนอกวัง หรือให้เบี้ยถอยหลังและเดินทแยง
- ย้ายตัวกั้นแล้วเปิดขุนให้รถ ปืน หรือขุนอีกฝ่ายโจมตี
- ถูกรุกอยู่แต่เดินตาที่ไม่แก้ภัยทั้งหมด
เริ่มเกมแรก
- ตรวจให้แดงอยู่ด้านล่าง ดำอยู่ด้านบน และแดงเดินก่อน
- ก่อนเลือกหมาก ดูว่าถึงตาใครและหมากนั้นเดินอย่างไร
- ก่อนยืนยัน ตรวจว่าขุนยังปลอดภัยและไม่เผชิญหน้ากัน
- หลังคู่แข่งเดิน ตรวจรุกและหมากที่ถูกโจมตีก่อนคิดแผนตัวเอง
- หากไม่แน่ใจเรื่องขาม้า ตาช้าง ตัวคั่นปืน หรือวัง ให้หยุดเทียบกติกาก่อน
สี่ขั้นก่อนเดิน
- ตรวจขุน ถ้าถูกรุกให้พิจารณาเฉพาะตาแก้รุก
- ตรวจวิธีเดิน เส้นทาง และปลายทาง โดยเฉพาะขาม้า ตาช้าง และตัวคั่นปืน
- ตรวจจุดต้นทาง ว่าจะเปิดขุนหรือทำให้หมากอื่นไม่มีตัวคุ้มกันหรือไม่
- คิดแทนคู่แข่งหนึ่งตา มองหารุก กินหมากใหญ่ และโจมตีสองเป้าหมาย
คำถามที่พบบ่อย
ต้องบอกว่า “รุก” หรือไม่?
การบอกช่วยให้มือใหม่เข้าใจในเกมกระชับมิตร แต่ความถูกต้องไม่ขึ้นกับคำพูด เมื่อขุนถูกโจมตีก็ต้องแก้ แม้คู่แข่งไม่ได้บอก
ยอมให้คู่แข่งกินขุนได้ไหม?
ไม่ได้ ตาที่ปล่อยขุนไว้ในอันตรายหรือทำให้ขุนเผชิญหน้ากันผิดกติกา หากต้องการจบเกมให้ใช้ยอมแพ้
ปืนใช้หมากตัวเองเป็นตัวคั่นได้ไหม?
ได้ ฝ่ายของตัวคั่นไม่สำคัญ แต่ต้องมีหนึ่งตัวพอดี และเป้าหมายต้องเป็นหมากคู่แข่งตัวแรกหลังตัวคั่น
เบี้ยข้ามแม่น้ำแล้วเดินข้างได้ไกลแค่ไหน?
ครั้งละหนึ่งจุดตัดเท่านั้น ข้ามแม่น้ำแล้วก็ยังถอยหลังไม่ได้
ไม่ถูกรุกแต่ไม่มีตาเดิน เสมอหรือไม่?
ไม่เสมอ ฝ่ายที่ไม่มีตาเดินที่ถูกกติกาแพ้ด้วยอับจน
กติกานี้ตรงกับทุกการแข่งขันหรือไม่?
วิธีเดิน รุกจน และอับจนตรงกับกติกาจีนและเอเชีย แต่การแข่งขันที่ใช้กติกาจีนอาจมีรายละเอียดไล่กินซ้ำและรอผู้ตัดสินต่างจากระบบวงรอบอัตโนมัติที่นี่
ที่มาและขอบเขต
วิธีเดิน รุก แก้รุก รุกจน และอับจน อ้างอิงข้อ 1–4 ใน กติกาการแข่งขันสมาคมหมากรุกจีน ฉบับ 2020 ส่วนวงรอบและเงื่อนไขเสมอใช้ตัวตัดสินของเว็บไซต์ตามที่อธิบายข้างต้น
ลองใช้กติกาใน เกมกับ AI เริ่มจากระดับต่ำ แล้วอ่าน กลยุทธ์ เพื่อฝึกประสานหมากและคำนวณ
